https://krusevacgrad.rs/kulturno-blago-krusevca-rebekino-sokace/

Kulturno blago Kruševca: Rebekino sokače

Postavljeno: 25.10.2026

Preko puta Stare pijace nalazi se Rebekino sokače (danas Kumanovska ulica), mistična uličica koja čuva priču o Jevrejki Rebeki, porodici Tajtacak i njenoj dramatičnoj sudbini. Rebekina kuća srušena je nakon 2000. godine

Piše: Ognjen Milićević

Rebekino sokače spada u retke ambijentalne celine sa tragovima arhitekture starog grada. Naziv Rebekino sokače ostao je iz vremena kada je tu živela porodica Rebeke Tajtacak, jedna od retkih jevrejskih porodica u Kruševcu. Za vreme Prvog svetskog rata, Rebeka je u svojoj prostranoj kući organizovala prihvat srpskih ranjenika. Od tada ulica nezvanično nosi njeno ime.

Ostala je sačuvana legenda da je od Donžon kule postojao tunel koji je presecao Rebekino sokače. Tunelom se hodalo u koloni po jedan, jer je tako i iskopan za odlazak do kule Todora od Stalaća.

Porodica Tajtacak

Porodica Tajtacak bila je jedna od najpoznatijih jevrejskih porodica u Kruševcu. Anđelko Tajtacak (1838-1920), prvi je osnivač u gajenju svilenih buba u Moravskom okrugu. Umro je u Kruševcu, a njegov naslednik Moris (Moris) Tajtacak, jedan od triju sinova, nasledio je žitarski trgovački posao od svog oca. Pored toga upravljao je i svojom svilarom. Pre Prvog svetskog rata venčao se u Kruševcu sa Rebekom, rođenom Adut (rođena 10. februara 1882. godine), iz Beograda. Oboje su poticali iz uspešnih trgovačkih porodica. Rebeka i Moris (Moric) Tajtacak imali su tri kćeri i sina. Ćerke su bile Sultana, Natalija-Beba i Sofija i sin David.

Početkom 20. veka kruševački Jevreji već su bili organizovana zajednica. Okupljali su se u „Jevrejskom kafančetu” i u kafani „Solun”. Kasnije su osnovali sopstvenu kafanu (1904.) u kojoj su održavali sindikalne sastanke, koji nisu bili po volji vlastima, pa su bili primorani da ih organizuju u iznajmljenim stanovima, između ostalog i u stanu poznate kruševačke jevrejske porodice Tajtacak.

Rodonačelnik kruševačke grane porodice Anđelko Tajtacak (1838-1920), bio je pionir u gajenju svilenih buba u Moravskom okrugu i istaknuti trgovac i privrednik. On se, kako se kasnije sećala njegova unuka Natalija Kovačević-Tajtacak, krajem 19. veka doselio u Kruševac iz Beograda. Anđelko je brzo postao jedan od vodećih privrednika Kruševca. Bio je jedan od osmorice članova – osnivača kruševačke podružnice Srpskog poljoprivrednog društva, ulogom od 100 dinara u Poljoprivredni fond, a 1904. izabran je za člana uprave kruševačke podružnice.

Držao je špekulativnu radnju na kruševačkoj pijaci. Od 18. aprila 1885. godine držao je radnju u ortakluku sa Jakovom Levijem pod firmom „Anđelko M. Tajtacak i drug“. Od 1886. godine istu radnju vodio je pod firmom: „David J. Levi“ a od 10. marta 1892. godine ponovo vraća firmu: „Anđelko M. Tajtacak i drug“. Anđelko je prvog maja 1894. godine otvorio u Trsteniku filijalu galanterijske radnje gotovih, muških i ženskih haljina. Imao je tri sina: Morica, Davida i Avrama.

Anđelko je sa suprugom Sultanom, imao trojicu sinova (Avrama, Davida i Morica) i kćer Kalinu. Anđelkov posao trgovine žitom i izrade svile, nastavio je njegov sin Moris (Moric) Tajtacak, koji je ostao u Kruševcu, dok su se njegova braća preselila u druge gradove. Moric je preminuo u Cirihu, kod sestre Kaline (koja se, sa suprugom, odselila za Švajcarsku u toku rata). Preminuo je 1918. godine kao srpski vojnik, od posledica bolesti koju zadobio posle povlačenja preko Albanije.

U Beogradskim novinama iz oktobra 1916, nalazimo prepisku između Morica Tajtacaka iz Ciriha i izvesne Olge M. Zdravković iz Vrnjačke Banje, u kojoj ga Olga ukratko obaveštava o njenim porodičnim prilikama. Još dvojica kruševačkih Tajtacaka dali su svoje živote u Prvom svetskom ratu – sanitetski poručnik, sanitetski poručnik i trupni lekar VIII puka I poziva dr Natan Tajtacak (rođen u Beogradu 1888, umro u Požarevcu od pegavog tifusa 21. 03. 1915) i Josif Tajtacak (nepoznatog mesta i godine rođenja, poginuo na Mačkovom kamenu 4. 08. 1914). Podnarednik Moša Moric Tajtacak(ović) prošavši golgotu srpskog povlačenja kroz Crnu Goru i Albaniju, nakon boravka na Krfu, bolestan od preležanog tifusa, prebačen je u Švajcarsku kod sestre Kaline, gde umire 28. jula 1918. godine i biva sahranjen kao srpski vojnik u Cirihu.

Moric Tajtacak bio je trgovac svilarski. On je vodio samostalno špekulativnu radnju od 17. avgusta 1894. godine. Pored toga, 1901. godine uzeo je u zakup 28 bakrenih kazana za pravljenje pekmeza od g. Kopa iz Broda. Vojnik je u srpskoj vojsci tokom Prvog svetskog rata kada je ranjen.

Moric Tajtacak je iz braka sa Rebekom (devojačko prezime Adut) imao sina Davida i tri kćeri – Sultanu, Nataliju i Sofiju. Posle njegove smrti, Rebeka je rasprodala mašine iz svilare, a novac je uložila u stambeni prostor. Preselila se u Beograd 1931, a celo imanje u Stevana Visokog 6, izdala je pod kiriju. Od te kirije izdržavala je porodicu sve do Drugog svetskog rata. David i Sultana su kasnije živeli u Smederevu, Natalija je kao učiteljica radila u Mladenovcu, dok je Sofija sa majkom Rebekom živela u Kruševcu.

David je radio u Smederevu, gde je usavršavao trgovački zanat. Sa njim je bila i sestra Sultana. Otvorio je 9. novembra 1902. godine trgovinu gotovog muškog odela u Kruševcu, koju je 3. maja 1903. godine preneo u Beograd u Kolarčevu ulicu. Stradao u Jasenovcu.

Natalija, kao stručna učiteljica, radila je u Mladenovcu, a Sofija je živela sa majkom Rebekom u Kruševcu.

Rebeka Tajtacak imala je rođenu sestru koja se zvala Vilma, i bila je udata za Tabor Rafaela. Oni su imali ćerku Saru, koja je kasnije emigrirala u Ameriku. Rebeka je imala i blisku rođaku, gospođu Lujzu Adut. Muž joj je bio trgovac David Adut. Napustili su Kruševac i živeli u Beogradu, u ulici Vasina broj 24. Od 1922. do 1929. godine u Rebekinoj kući održavani su pododbori nezavisnih sindikata, a među aktivistkinjama je bila i profesor Danica Altman. Na tim sindikalnim sastancima često je dolazio i Josip Bauer, kurir za Moravski okrug.

Rebeku i njenu decu tokom Drugog svetskog rata spasili su Krsta Novaković, apotekar i predratni predsednik opštine i narodni poslanik i Kosa Petrović, sa porodicama. Skrivali su ih prvo u Kruševcu, zatim ih prebacili u selo Donji Krčin, gde su ostali do kraja rata. Celo selo je brinulo o Rebekinoj porodici. Dobili su nova imena, hranu i odeću, a sve uz zaštitu porodica Novaković i Petrović. Prilikom dodele „Medalje Pravednika“ koju spasiocima Jevreja iz Drugog svetskog rata uručuje država Izrael, umesto ovih jevrejskih dobročinitelja, pomrlih u decenijama posle rata, medalju su 2003. godine primili njihovi potomci Bratislav Novaković, Ljubica Kaćanski i Dragan Petrović. Primajući ovo priznanje Dragan Petrović je rekao: „Voleo bih da je moja majka doživela da primi priznanje, ali je umrla 1986. godine. Rebekina porodica je preživela rat i vratila se u Kruševac. I danas to sokače, mi stari Kruševljani, zovemo Rebekino sokače (današnja Kumanovska ulica)“.

Rebeka Tajtacak je umrla posle rata, 10. decembra 1954. godine, i sahranjena je na Starom kruševačkom groblju. Pored groba Rebeke Tajtacak postoji i grob njenog prerano umrlog deteta Anđelka, koji je preminuo u šestoj godini života.