https://krusevacgrad.rs/kulturno-blago-krusevca-spomen-park-slobodiste/

Kulturno blago Kruševca: Spomen – park Slobodište

Postavljeno: 04.10.2026

– Zajednički spomenik svim palim slobodarima u Drugom svetskom ratu –

Na padinama Bagdale, pored Kaznenog zavoda (danas VP Doma), na jugozapadnom obodu grada nalazi se spomen park Slobodište. Kompleks je izgrađen 1965. godine po ideji Dobrice Ćosića i arhitekte Bogdana Bogdanovića na mestu gde je okupator tokom Drugog svetskog rata streljao preko hiljadu rodoljuba iz grada, okoline i drugih delova zemlje. Prošlo je vše od pola veka od kako su na Slobodištu počele da se obeležavaju „Svečanosti slobode“, preteča današnjih „Vidovdanskih svečanosti“, kada je grupa kruševačkih intelektualaca osmislila jedinstven kulturni događaj po uzoru na antičke manifestacije koje su se organizovale u staroj Grčkoj

Piše: Ognjen Milićević

Početkom decembra 1941. godine, u neposrednoj blizini Kruševca, pod Bagdalom, okupaciona vojska je osnovala logor za političke zatvorenike iz kruševačkog kraja. Nedovršenu zgradu Kaznenog zavoda oni su preuredili i adaptirali u mučionicu i fabriku smrti. Hiljade nedužnih građana Kruševca, seljaka iz okolnih mesta, žena i dece zverski je mučeno i ubijeno u ovom logoru. Kruševački logor bio je samo jedan od logora na teritoriji Srbije u kojem su danonoćno mučeni i ubijani zatvorenici. Danas se na tom mestu nalazi jedan od najmonumentalnijih spomenika posvećenim žrtvama koje je kruševački kraj dao za slobodu, spomen park „Slobodište“.

Hapšenja su počela odmah po dolasku okupatora, aprila 1941 godine. Neka lica su hapšena kod kuće, neka na ulici, a jedan broj je uspeo da se skloni. Nakon brojnih hapšenja koje je sprovela okupatorska vojska, doneta je odluka o formiranju logora. Još u vreme zatvaranja talaca, pokazalo se da zatvori koji postoje u Kruševcu nisu dovoljni da prime zatvorenike, pa je početkom decembra 1941. godine doneta odluka o formiranju logora.

U logoru su bili zatočeni ustanici iz Aprilskog rata, osobe osumnjičene za saradnju sa Narodnooslobodilačkim pokretom, a bilo je i Jevreja i Roma. Logor je počeo da radi krajem aprila 1942.
Nakon neuspešnog napada na logor krajem oktobra 1942. godine, pojačano je obezbeđenje. Pod sve većim pritiskom poraza koje je nemačka vojska počela da trpi, doneta je odluka o potpunom uništenju Narodnooslobodilačkog pokreta. Tada logor dobija novu, nemačku upravu, a bugarska jedinica obezbeđuje logor.

Nova uprava je zavela nov režim, stroži nego pređašnji. Oko logora je postalo sve pusto. Formiran je i odeljak Gestapoa u kruševačkom kraju. Krajem 1942. godine počele su ozbiljne odmazde od strane okupacione sile nad zatvorenicima u logoru. Iza zgrade logora, na nekadašnjem vojničkom strelištu, Nemci su počeli da streljaju zatvorenike. Logor je postao kuća smrti. Novi zatvorenici su dovođeni, već zatvoreni streljani i takva situacija se nastavila sve do leta. Najtragičniji dani u logoru došli su krajem meseca juna 1943. godine.

Masovno streljanje 29. juna 1943.

Okupator je spremao krupnu odmazdu zbog vesti o pogibiji nekolicine Nemaca kod sela Ćelije. Nekoliko dana pre odmazde počelo je kopanje velike jame. Za dan odmazde određen je najsvetiji dan u srpkoj istoriji, Vidovdan. Ipak, po molbi nedićevske vlade, odmazda je odložena za 29. jun. Streljanje je počelo oko 3 sata pred zoru. Nemci su izvodili zatvorenike po spratovima i hodnicima počev od prizemlja. Dok su prozivali zatvorenike za streljanje i svlačili ih, iza zgrade treštala je pucnjava. Prema saopštenju Augusta Majsnera, u Kruševcu je tog dana streljano 324 osobe. Nakon toga, logor postepeno počinje da gubi svoju funkciju, da bi prilikom povlačenja nemačke uprave 1944. godine potpuno prestao da postoji.

Izgradnja Slobodišta

Logor je srušen 1949. godine, a na njegovom mestu izgrađen je Spomen-park „Slobodište”. Odluku o izgradnji spomeničkog kompleksa doneo je Sabor opštine Kruševac 1964. godine.
Bogdan Bogdanović objasnio je svoje delo rečima:

Kao graditelj dužan sam da vas privedem samom spomeniku. Videli ste, ne primećujemo ga iz daljine. Ima stvari koje ne treba gledati iz daljine, u njih se ponire. Rekao bih da i ovu građevinu valja pribrojati takvima. Čoveka valja uvesti u središte, prepustiti ga u svet oblika, u koje mora da zađe, kroz koje će da prođe, sa kojima mora nehotično da se poistoveti. Samo tako razumeće ih.

Bogdan Bogdanović je simbolički i funkcionalno oblikovao prostor, a Dobrica Ćosić kulturne sadržaje i ceremonijal slobodarskih svečanosti slobode.

U govoru na Saboru opštine Kruševac maja 1965. godine Dobrica Ćosić je govorio o Slobodištu Bogdana Bogdanovića, ali i svom viđenju i doživljaju ovog prostora:

Slobodište je, /…/ spomenik revoluciji koja se ne okončava smrću prvih protagonista, koja traje u čovekovim večnim težnjama za višim, novim, savremenijim. To je spomenik slobodi koja nije samo nacionalna i politička, slobodi koja je stvaralaštvo novih vrednosti i stvaranje novih sloboda kroz koje i u kojima se očovečuje čovek. To je spomenik čoveku, smislu i lepoti njegovog borenja i stvaranja. Slobodište je spomenik životu koji su gradili svi pali ratnici i neimari slobode da bi se produžili u nama, da bi u živima stvaralački živeli. Slobodište je spomenik palim borcima i žrtvama fašističke tiranije koji žive u našem pamćenju i našim delima. Ali, mi hoćemo da ih pamtimo i da im odajemo poštu ne naricaljkama, ne vencima od hartije i žice, ne zadušničkim običajima, ne konvencionalnim građanskim ceremonijalom. Mi hoćemo da ih pamtimo, odajemo poštu i slavimo Svečanostima slobode – poetskim, dramskim, muzičkim stvaralaštvom nacionalne i svetske kulture./…/ Slobodište nije spomen groblje–ono je spomenik slobodi. Slobodište nije stvaranje kulta smrti – ono je apoteoza čoveku – borcu, neimaru, stvaraocu. Slobodište je slavljenje života i njegovih moći. Slobodištu nije cilj stvaranje nove mitologije, makar se ona zvala i komunistička–njemu je cilj da doprinosi oslobođenju čovekove svesti od svih mitova i mistifikacija života i sveta.

Simbolika spomen – parka „Slobodište”

Čitav koncept Slobodišta je koncept antiteze svemu mističnom i mitskom, ratu i ubijanjima, zločinu i neradu, jednom rečju svemu što nije ljudsko.

Glavni deo spomen parka čine dva velika amfiteatra: Dolina pošte i Dolina živih, odnosno gledalište sa scenom. U kompleks se ulazi kroz Kapiju sunca, a u Dolini pošte je postavljen kružni kamen sa osnovnom porukom: „Pod ovim nebom, čoveeče, uspravi se.“ Taj poziv prihvata jato od dvanaest u kamenu stilizovanih ptica koje sa dna Doline pošte streme ka nebu, prema slobodi i svetlosti. Stratište je obeleženo spomen-pločom i krstom.

Stalna muzejska postavka

Dom Slobodišta izgrađen je 1978. godine po projektima arhitekata Bogdana Bogdanovića i Svetislava Živića. Zgrada je predviđena za istraživački rad i održavanje raznih manifestacija. Osnovni program je prezentacija istorijskih izložbi fotodokumentarnog karaktera. Nakon opsežne rekonstrukcije objekta, u njemu je smeštena stalna muzejska postavka Kazneni zavod: Logor u Kruševcu 1941–1944, posvećena ratnom stradanju pod Bagdalom.

Svečanosti slobode

Do 2001. godine od Vidovdana do sedmog jula na Slobodištu su se održavale Svečanosti slobode koje su se sastojale iz dva dela: memorijalnog i programskog. Memorijalni deo činio je ritual paljenja prometejskih i partizanskih vatri i Poezija slobode. U programskom delu učestvovali su istaknuti scenski ansambli. Pred uvek brojnom publikom ovde su izvođena najpoznatija umetnička dela: Eshilov Prometej, Sofoklova Antigona… igrane su opere, baletske scene, izvođeni brojni koncerti seriozne muzike…

Svečanosti slobode počinjale bi 28. juna Danom pošte, memorijalnom manifestacijom nepromenljivog karaktera i oblika, paljenjem Partizanskih i Prometejskih vatara na humkama i čitanjem Povelje u ime živih.

Nepromenljivi deo Svečanosti slobode bila je priredba Poezija slobode, izbor najkvalitetnijih poetskih tekstova iz narodne poezije.

Teza svečanosti je bila: na mestu gde je neprijatelj slobode pucao u život – slaviti slobodu koja je život. Taj integrativni tok slobodarske misli i njene životvornosti od najstarijih do naših dana i jeste osnovna poruka Slobodišta.

Program manifestacije počinjao je kod Spomenika kosovskim junacima, u strogom centru Kruševca, gde je najčešće bila svirana kompozicija Davorina Jenka „Kosovski boj“. Onda se formirala svečana povorka koja je u miru hodala tri kilometra do Slobodišta, gde se obavljalo paljenje prometejskih vatri i izgovarao tekst iz Eshilovog „Prometeja”.

U sklopu „Svečanosti slobode“ na Slobodištu su obeležena i dva velika jubileja – šest vekova grada Kruševca, kada je reditelj Jovan Bata Putnik priredio „Jastru“ (u kojoj je bilo angažovano preko 300 učesnika) i šest vekova Kosovskog boja, kada je izvedena predstava „Lazar veliki knez“, po tekstu Zvonimira Kostića.

U stvaranju manifestacije je bio angažovan ogroman broj ljudi. Pored Dobrice Ćosića i Bogdana Bogdanovića, veliki doprinos manifestaciji dali su Dobri Dimitrijević, Dragomir Lazić Đurica, Antonije Marinković, Nebojša Bradić i veliki broj intetektualaca koji su sa velikim oduševljenjem volonterski radili da se to izvede. U vreme održavanja Svečanosti slobode grad je ostajao prazan, a narod se selio na Slobodište.

Njeno mesto 2001, godine zauzima nova kulturna manifestacija „Vidovdan”, a glavni program seli se iz amfiteatra „Slobodišta” na druge lokacije u gradu.

Povelja „U ime živih“

Na završetku svečanosti čitana je povelja „U ime živih“, čiji je autor Dobrica Ćosić:

U ime živih, mi živi danas odajemo poštu:
Svim rodoljubima, ratnicima i tvorcima slobode,
Njima uspravnima u patnji opstajanja naroda našeg,
Nepokornim pred silom i osvajačem,
Postojanim u borenjima protiv svih nečovečanstava,
Njima kovačima pravde, ravnopravnosti,
Njima odanicima istine, dobrote i ljubavi,
Svima koji otadžbini dadoše život.
Mi živi odajemo poštu:
Pamtimo njihova dela i njihovu smrt
Pamtimo glad i muke siromašnih,
Nemoć neravnopravnih,
Strah i neizvesnost slabih,
Patnje neslobodnih,
Poniženja porobljenih,
Pamtimo sva oslobodilačka ratovanja
I borenja naroda našeg.
Pamtimo podvige i bolove ljudske
Za dobro ljudi i naroda,
Pamtimo svaku kap krvi što je za čovečniju
Budućnost kanula na srpsku zemlju.
Neka gori večni plamen slobode!

U okviru programa proslave Dana oslobođenja grada Kruševca, 14. oktobra 2018. godine, u okviru memorijalnog kompleksa „Slobodište“ otkriven je spomenik Palim pripadnicima vojske, policije i rezervnog sastava (1991 – 1999), koji su svoje živote dali tokom rata u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu i Metohiji. Inicijatori za podizanje spoemnika bili su Udruženje boraca sa teritorije grada Kruševca i Odbor za sprovođenje aktivnosti za podizanje spomenika. Spomenik je autorsko delo akademskog vajara iz Beograda Svetomira Radovića.

Memorijalni kompleks „Slobodište“ proglašen je kulturnim dobrom od velikog značaja.