https://krusevacgrad.rs/pamtenik-kako-je-stubelj-postao-sanac/

Pamtenik: Kako je Štubelj postao Šanac?

Postavljeno: 16.07.2026.

Na levoj obali Zapadne Morave, osam i po kilometara severno od Kruševca, nalazi se selo Šanac. Nekada se selo zvalo Štubelj. To ime se i danas koristi za stari deo sela. Priča se da je u Štubelju u srednjem veku bila nekada velika crkva. Mesto Štubelj je smatrano tajanstvenim i svetim. Nakon Drugog svetskog rata tu je sagrađena crkva Svete Petke. U porti hrama nalazi se izvor zdrave vode, česma „Pčela”

Početak Prvog srpskog ustanka mimoišao je kruševački kraj, koji je tokom 1804. godine bio izolovan od ratnih dejstava. Marta 1805. godine Turci se okupljaju u Čačku, Karanovcu (Kraljevu) i Ćupriji. Prelaze Zapadnu Moravu, spaljuju nekoliko sela i manastir Ljubostinju. Njih je tada suzbio Karađorđe koji se spustio u okolinu Kruševca. Tako se ustanak proširio na ceo kruševački sandžak.

Stanoje Glavaš

Kako bi sprečio dolazak pomoći kruševačkim Turcima iz pravca Toplice, na drumu od Kruševca prema Jankovoj klisuri, maja 1805. Stanoje Glavaš gradi dobro utvrđen šanac (zemljano utvrđenje) na strateški dobro odabranom mestu. Šanac u selu Šavrane, sa stalnom posadom od 200 vojnika, bio je najvažnija strateška tačka Prvog srpskog ustanka u okolini Kruševca.

Da bi odbranio Šumadiju od Turaka, Karađorđe naređuje da se na brdu iznad sela iskopaju šančevi – duboki rovovi sa topovima okrenutim prema Zapadnoj Moravi i pravcu Kruševca, odakle se očekivao dolazak Osmanlija.

Ustanici pod komandom Mladena Milovanovića imali su zadatak da osvoje Kruševac. U vojsci su se nalazili Stanoje Glavaš, Stevan Jakovljević iz Belušića, Vule Ilić Kolarac, knez Jevta iz Obreža i knez Miloje Todorović iz Crnča. Prvi sukobi sa kruševačkim Turcima započeti su već 7. januara. Posle velike borbe, 12. januara 1807. godine, ustanici su uspeli da zauzmu Kruševac. Turci su se povukli za Leskovac. U ovim borbama ustanici su imali oko 50 poginulih.

Posle osvajanja Kruševca i Kruševačke nahije, ustanici su izgradili utvrđenja na Topoljaku i Šiljegovcu, kao deo zajedničke odbrambene linije. U tim utvrđenjima su ostale jedinice iz Kruševačke i Jagodinske nahije, a glavne snage, pod komandom Mladena Milovanovića i Stanoja Glavaša, otišle su prema Nišu.

Nakon što su ustanici oslobodili Kruševac, meštani su se sa brda spustili bliže reci. U znak sećanja na vreme borbe selo je dobilo ime Šanac.

Nakon oslobođenja Kruševca, radi sprečavanja prodora Turaka rasinskom dolinom, Kruševljani su šanac dogradili i ojačali. Stanoja Glavaša je zamenio kapetan jasički Đorđe Simić, koji je šanac dogradio i tu postavio tri topa. On je bio zadužen za obuku vojske u Beogradu i na Deligradu i upravljanje izgradnjom značajnijih pograničnih utvrđenja. Njegov sin Kosta Simić poginuo je kod Jasike 1810. godine. Sahranjen je kod crkve Lazarice. Prema istorijskim izvorima Kruševac je u to doba imao vrlo jak garnizon sa 600 boraca.

Jedino što danas podseća na ovaj šanac je naziv mosta „Šarampov“ u selu Šanac, gde put preseca duboka vododerina.
Seoska slava Šanca je drugi dan Trojice, a zavetina treća nedelja po Đurđevdanu.

Česma „Pčela“ kod Šanca

Česma „Pčela” se nalazi neposredno uz regionalni put Kruševac – Varvarin, u ataru sela Šanac. Ime je dobila, po priči, kada su u vreme njene gradnje meštani dobrovoljnim radom gradili, bili su toliko vredni da im je majstor tada rekao da su vredni kao pčele.

Česma je napravljena davne 1938. godine, materijal za njenu izgradnju je obezbedilo tadašnje Ministarstvo zdravlja Kraljevine Jugoslavije, a majstor je bio Stojan Vidić iz Šanca koji je u tom selu kasnije napravio još tri česme.

Ne zna se tačno kada se prvi put pojavila voda na izvorištu koje se nalazi stotinak metara iznad česme, a prema nekim saznanjima, voda podzemno dolazi iz Kragujevca. Da je zdrava za piće, potvrđuju analize koje radi Zavod za javno zdravlje Kruševac.

Dnevni protok je oko 90.000m³, temperatura vode ista je i leti i zimi, nikada ne mrzne, tako da se ovo izvorište može smatrati važnim alternativnim izvorom vodosnabdevanja u slučaju nestašice vode.

Česmu i okolinu redovno je dobrovoljno održavao potpukovnik u penziji Živan Tomić. Oko česme je posadio osamdeset mirisnih ruža, kao i pedeset stabala jabuke i mali ribnjak kako bi pored bistre i zdrave vode putnicima namernicima bilo što prijatnije.

O. M.
Foto: Vikipedija