https://krusevacgrad.rs/sta-sve-cuva-narodni-muzej-krusevac-vrh-koplja-ili-strele-pronadjen-kod-ribarske-banje/

Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Vrh koplja (ili strele) iz srednjeg bronzanog doba pronađen u Ribarskoj Banji

Postavljeno: 31.05.2026.

Ribarska Banja nalazi se na severoistočnim obroncima Velikog Jastrepca, u klisurastom delu Ribarske Reke. Ribarska Banja je počela svoj razvoj još u rimsko doba (u 4. veku), kada je ovde bilo legionarsko naselje. Ribarska Banja je poput mnogih drugih banja u Srbiji, jedna od banja čiji su se lekoviti prirodni potencijali iskorišćavali još u vreme praistorije. Zahvaljujući vrednim arheolozima imamo dokaze da je prostor na kojem se nalazi Ribarska Banja zaista bio naseljen u periodu praistorije, u antičko doba i u srednjem veku. Očigledno je nešto privlačilo ljude da dođu i da se zadrže i nasele se na ovom prostoru. Sigurno su u svim periodima istorije stanovnici ovog prostora bili upoznati sa njegovim lekovitim potencijalima. S obzirom na kulturne i životne običaje i navike starih Rimljana, veruje se da su i oni iskorišćavali lekovite izvore ovog područja

Piše: Ognjen Milićević, istoričar

Godine 2002. S. Pavlović iz Boljevaca kraj Ribarske Banje sa Jastrepca sačuvao je legendu: „Od davnina su na Jastrepcu postojali tuneli i rudnici, koje je narod zatrpao da ne bi morao da radi u njima“.

Postoji još jedna legenda s južnih padina Jastrepca, zabeležena u dnevnim novinama Večernje novosti. Legenda kaže: „Turci su u početku pokušavali da obnove stare rudnike. Sakupljali su muškarce i decu i odvodili ih u iskopine, odakle se više nikada nisu vraćali. Narod se dosetio kako da stane na put ovom zulumu, pa je počeo da zatrpava rudokope“.

Pravi procvat Ribarska Banja doživela je u vreme Nemanjića. Naime, u 12. veku Ribarsku Banju i dolinu Ribarske reke sve do ušća u Južnu Moravu (župa Zagrlata), rodonačelnik loze Nemanjića Stefan Nemanja dobio je kao dar za svoje punoletstvo. Ovde su potom dolazile i dvorske dame kneginje Milice da izbele svoje lice i napiju se lekovite vode iz 46 geotermalnih izvora. Najromantičnija priča o nastanku imena banje vezuje se za doba kneza Lazara. Prema predanju, banja je dobila ime po ribarima koji su u obližnjim potocima lovili pastrmku za kneževu trpezu. Jedna od najlepših legendi vezanih za ovu banju govori o Carici Milici, supruzi kneza Lazara, koja je redovno koristila lekovite vode za očuvanje svoje lepote. Prema narodnom predanju, carica je dolazila na kupanje, a izvori su joj pomagali da održi svoju mladalačku lepotu i zdravlje.

Praistorijski lokalitet Pozlatska reka

U okruženju Ribarske Banje istražen je praistorijski lokalitet Pozlatska reka. Projekat je realizovan u organizaciji Balkanološkog instituta SANU, u saradnji sa Bruklin koledžom univerziteta u Njujorku i Narodnim muzejem Kruševac.

Lokalitet Pozlatska reka nalazi se u selu Pozlata, sa obe strane Pozlatske reke, pritoke Ribarske reke. Smešten je na obroncima Jastrepca, u pravcu doline Južne Morave, na nadmorskoj visini od 230 metara. Lokalitet je prvi put istraživan 1968. godine, kada su otkriveni fragmenti kućnog lepa i keramike datovani u period poznog bronzanog doba. Tu je otkrivena polukružna konstrukcija, deo praistorijskog stambenog objekta.

Ostaci utvrđenja kod Ribarske Banje (lokalitet Čukar u Boljevcu)

Feliks Kanic je prvi zabeležio ostatke utvrđenja kod Ribarske Banje, u blizini puta za Prokuplje. Utvrđenje je odredio kao rimski kastel. Fortifikacija koju pominje Kanic najverovatnije predstavlja utvrđenje na lokalitetu Čukar u selu Boljevcu. Čukar spada u red utvrđenja koja su štitila severne padine Velikog Jastrepca, kao što je lokalitet Gradac iznad crkve Svete Petke u selu Buci, ili istoimenog lokaliteta koji se nalazi uz Petinsku reku.

Utvrđenje Čukar nalazi se na istočnom kraju Velikog Jastrepca, na ulazu u selo Boljevac, sa leve strane puta koji iz Ribara vodi u Boljevac. Sa severne strane uočavaju se ostaci bedema. Na južnoj strani nalazi se manje uzvišenje, za koje se, na osnovu veće količine maltera, smatra da predstavlja ostatke kule koja je, prema konfiguraciji terena i staze koja uz jugoistočne padine vodi u utvrđenje, štitila ulaz u tvrđavu Gradac u Boljevcu. Keramički nalazi ukazuju na to da je prvo naselje na ovom mestu nastalo u vreme Vinčanske kulture.

Grupni nalazi pronađeni na lokalitetu Čukar u Boljevcu

Narodni muzej Kruševac je, tokom arheoloških istraživanja, izvedenih 2002. godine dobio na poklon slučajan grupni nalaz koji se sastojao od tridesetak gvozdenih predmeta koji su pronađeni na lokalitetu Čukar. Nalaz sadrži tipične predmete koji se okvirno mogu vezati za prisustvo Kelta na prostoru Pomoravlja: noževe, bronzane posude, gvozdene kopče, fragmente bronzanih sudova, trozube žarače, delove konjske opreme, mamuze, brijače, vrhove koplja, tulce za usađivanje, dleta, drške gvozdenih kotlića… Među gvozdenim predmetima posebno se ističe delimično očuvana gvozdena fibula karakteristična za kraj latenskog perioda, odnosno poslednje decenije prvog veka pre nove ere i početak prvog veka nove ere.

Sa istog mesta potiče i nalazi rimskih republikanskih denara iz 101. godine p. n. e. Činjenica da je na lokalitetu pronađena ostava rimskog republikanskog novca svedoči o tome da su se u ovom periodu za prevlast na Pomoravlju borili Kelti i Rimljani.

Nalaz vrha koplja iz Ribarske Banje

Slučajan nalaz vrha koplja iz Ribarske Banje danas se čuva u Narodnom muzeju Kruševac. Nalaz potiče iz srednjeg bronzanog doba. Reč je o vrhu bronzanog koplja (ili strele) sa dubokim koničnim tulcem i uskim plamenastim listom.

Ukupna dužina koplja iznosi 10,9 cm. Dužina lista je 7 cm, a očuvana širina lista 1,7 cm. Spoljni prečnik tulca je 1,7 cm. Težina koplja je 30 grama. I. Bogdanović smatra da pomenute dimenzije i težina ne obezbeđuju preciznost ovog projektila upotrebljenog u vidu koplja. Tanka drška ne može dovoljno čvrsto da leži u šaci, a lagan vrh ne obezbeđuje veliki domet, brzinu i probojnu moć projektila. Iz tog razloga je moguće da se, u ovom slučaju, radi o vrhu strele velikog streljačkog luka, što predstavlja novi podatak o naoružanju korišćenom tokom srednjeg bronzanog doba.

Sličan nalaz pronađen je u ostavi u Maloj Vrbnici i potiče takođe iz srednjeg bronzanog doba.

Tragovi naselja iz starijeg gvozdenog doba (oko 1200. godine pre nove ere i mlađeg gvozdenog doba iz perioda II – I veka pre nove ere), ukazuju na to da je lokalitet bio povezan sa obližnjim izvorima na prostoru današnje Ribarske Banje, čiju su lekovitu vodu sigurno koristili stanovnici naselja u Čukaru. Lekovite vode obližnjih izvorišta koristili su i kasniji stanovnici Čukara, koji su ovo mesto naseljavali u periodu rimske dominacije i ranovizantijske epohe.

Svedočanstva o životu na ovom mestu u kasnoantičkom i ranovizantijskom periodu nema mnogo, ali fragmenti tipične keramike i ostaci kule građene uz korišćenje velike količine maltera, ukazuju na to da je utvrđenje postojalo i u tom periodu i zajedno sa okolnim gradištima činilo odbrambeni sistem utvrđenja.

Zanimljivo je navesti podatak da je meštanin S. Petrović u Ribaru, na potezu Padine, nekoliko godina pre početka Drugog svetskog rata „izorao sud sa rimskim novcem“.

U Srndalju kod Ribarske Banje, Ž. Petković je zabeležio postojanje megalita (građevine iz kasnog kamenog ili ranog bronzanog doba) dimenzija 3,2 x 2,5 metara sa tri udubljenja i predstavama ljudi, životinja, jahača i geometrijskih šara. Megalit najverovatnije potiče iz perioda halštata (drevni kameni spomenik iz starijeg gvozdenog doba), što može ukazati na postojanje kontinuiteta kultnog mesta. Megalitske strukture su često groblja, spomenici, opservatorijumi – monumentalne kamene građevine raznih vrsta, načinjene od ogromnih komada stenja slaganog bez maltera. Zidane su u religiozne svrhe.

Najveći broj ih je u zapadnom delu Evrope, uz Atlantik, u Velikoj Britaniji (Stounhendž), Mediteranu i na istoku do Urala. Mogu se pronaći i u Africi i Aziji.