https://krusevacgrad.rs/sta-sve-cuva-narodni-muzej-krusevac-vladov-prsten-iz-novog-brda/

Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Vladov prsten iz Novog Brda

Postavljeno: 08.03.2026

U zbirci Narodnog muzeja Kruševac čuva se masivni srebrni srednjovekovni srpski pečatni prsten od srebra iz 14 ili 15. veka, pronađen u tvrđavi Novog Brda, najvažnijeg rudarskog, trgovačkog i urbanog centra srednjovekovne Srbije. Na glavi prstena urezana je figura ptice, okružena ćiriličnim natpisom u kojem se pominje ime vlasnika – VLAD. Na njemu je natpis: prsten sopstvenika (posednika) Vlada. Karika je ukrašena biljnim ornamentima

Piše: Ognjen Milićević, istoričar

Novo Brdo je nastalo tokom prvih godina vlade kralja Milutina (1282 – 1321). Postalo je jedan od najvažnijih naseobina nemačkih rudara Sasa. Po njima se zvalo Saško Mesto. Novo brdo se prvi put u istorijskim izvorima javlja 1326. godine, kao već poznato rudarsko i trgovačko središte, u kome su Dubrovčani vodili trgovinu i držali carinu.

Novo Brdo je bila varoš razbijenoga tipa, ogromno rudarsko naselje, podgrađe Novog Brda, u kome je bio trg (mercatum). U njemu se živelo po statutu (zakonu) grada Novog Brda. Njegove trgovačke veze su prelazile granice Balkanskog poluostrva, pogotovo na zapadu, preko Jadrana, do Italije i dalje. Za sve to je bilo zaslužno ogromno rudno bogatstvo Novog Brda, koje je bilo jedno od najčuvenijih mesta onoga doba. Podgrađe se spuštalo i do Krive Reke (koja se onda zvala Topolnica) i Prilepnice, a prilaze Novom Brdu branili su gradovi Prizrenac i Prilepac. Novo brdo je u okviru Srbije uživalo posebnu autonomiju. U jednom trenutku, prema procenama istoričara, imao je između pet i deset hiljada stanovnika, bio je veći od Beograda i Smedereva.

Novo Brdo upečatljivo je svedočanstvo i simbol ekonomskog prosperiteta srednjovekovne Srbije. Bogati rudnici, iz kojih se dobijalo najfinije srebro, veoma cenjeno u tadašnjem svetu, obezbeđivali su ne samo napredak grada već i donosili značajne prihode vladaru.

Za Konstantina Filozofa, biografa despota Stefana Lazarevića, Novo Brdo je bilo „grad srebrni i uistinu zlatni“. Isti doživljaj grada imao je i nekoliko decenija kasnije Konstantin iz Ostrovice, koji ga naziva „gora srebrna i zlatna“. Divljenje bogatstvu Novog Brda iskazuje i vizantijski hroničar Duka, nazivajući ga „majkom gradova“, a njegov savremenik Kritovul, posebno ističe bogatstvo Novog Brda u srebru i zlatu.

Nastanak Novog brda

Preduslovi za eksploataciju rudnika i nastanak grada, ostvareni su početkom vladavine kralja Stefana Uroša II (1282–1321), nakon stabilizacije srpske vlasti na ovom području. Otvaranje rudnika bilo je podstaknuto doseljavanjem Sasa, rudara nemačkog porekla. Prvi rudarski radovi na području Novog Brda najverovatnije su započeti u poslednjim godinama 13. veka.

Po svemu sudeći, nagli razvoj grada započinje negde na samom početku 14. veka. Prvi posredan podatak ukazuje na postojanje trga u Novom Brdu 1319. godine.

Nepunu deceniju kasnije, 1326. godine, u pismu kralja Stefana Uroša III (1321–1331) dubrovačkom knezu, postoji jasno svedočanstvo o tome da je trg u Novom Brdu izdavan u zakup, što ukazuje na već uređenu urbanu naseobinu.

Nagli porast proizvodnje srebra u novobrdskim rudnicima ne može se pratiti u svim pojedinostima. Posredni podaci ukazuju na to da je pre sredine 14. veka Novo Brdo po svom značaju prevazilazilo starije srpske rudarske centre – Brskovo, Rudnik, Trepču… U to vreme, 1350. godine, pominju se i prvi primerci novca kovani u Novom Brdu – dinari de Nouaberda, ali se smatra da je ovde rad kovnice započet znatno ranije. Privredni uspon zasnovan na eksploataciji rudnika uticao je na ubrzan urbani razvoj Novog Brda. U ovom gradu u usponu boravio je septembra 1349. godine car Stefan Dušan, koji je tom prilikom Dubrovčanima izdao jednu zlatnopečatnu povelju.

Posle smrti cara Dušana, Novo Brdo je prvih desetak godina bilo u neposrednoj vlasti cara Uroša. Njegova vladarska rezidencija nalazila se u Nerodimlji, ili nekom od susednih dvorova, na području koje je bilo u susedstvu novobrdske oblasti. Prihod od gradske carine isplaćivan je caru sve do 1366. ili 1367. godine, kada je punu kontrolu nad Novim Brdom i južnim delovima Kosova i Metohije, preuzeo kralj Vukašin i priključio ih svojim porodičnim posedima.

Novo brdo pod vlašću kneza Lazara

Nakon Vukašinove pogibije u bici na Marici, krajem septembra 1371. godine, i smrti cara Uroša dva meseca kasnije, njegovi nekadašnji posedi na Kosovu, uključujući i Novo Brdo, došli i su pod vlast kneza Lazara. Na širem području Novog Brda nalazili su se baštinski posedi oca kneza Lazara Pripca, logoteta na dvoru cara Dušana.

Među posedima bio je i Prilepac, rodno mesto kneza Lazara – manje utvrđenje, koje je pripadalo širem sistemu novobrdske odbrane.

O visokoj produktivnosti novobrdskih rudnika svedoče velike količine srebra koje su vladari, počevši od cara Dušana, poklanjali manastirima. Do značajne ekspanzije rudarske proizvodnje došlo je u vreme kneza Lazara, kada je Novo Brdo postalo najznačajnije privredno središte Srbije. Obilje prihoda od srebra omogućilo je Lazaru da bogato daruje manastire, naročito svoju zadužbinu Ravanicu. U njegovo vreme veoma je bio značajan rad kovnice, gde se uz više različitih emisija pojavljuju i one sa imenom kovnice NOVOMONTE na aversu. I kasnije, u vreme Lazarevog naslednika despota Stefana i njegovog sestrića Đurđa Brankovića, nastavljen je uspešan rad novobrdske kovnice.

Proizvodnja srebra stalno se povećavala. Procenjuje se da je u vreme najvećeg uspona iznosila više od sedam tona godišnje.

Zahvaljujući uspešnom radu rudnika, tokom prve polovine 15. veka prihod vladara, samo od novobrdske carine, procenjuje se na iznos između 120.000 i 200.000 dukata.

Krajem 14. veka – 1394. ili 1395. godine – u Novom Brdu je boravila kneginja Milica, tada monahinja Evgenija. Ona je posetila grad i u prvim godinama 15. veka.

Dvor despota Stefana u Novom Brdu

Smatra se da je despot Stefan više puta boravio u Novom Brdu i da je tu imao i svoj dvor. Despotov biograf Konstantin Filozof beleži da se posle sukoba sa Turcima kod Gračanice, krajem 1402. godine, Stefan sa bratom Vukom povukao „u svoj grad Novo Brdo“. Zbog razvijenog rudarstva Stefan Lazarević je doneo Zakon o rudnicima, drugi takav u Evropi tog vremena koji je važio i narednih vekova u Osmanlijskom carstvu.

Maja 1411. godine, despot Stefan je bio u Novom Brdu, a dve godine kasnije, kada se očekivao napad turskog sultana Muse, on je ponovo boravio u ovom, dobro utvrđenom gradu. U Novom Brdu je sigurno u više navrata boravio i despot Đurđe, ali o tome nemamo pisanih tragova.

Pad Novog Brda 1455.

Opsadu Novog Brda započeo je rumelijski beglerbeg Mahmud paša Anđelović aprila 1455. godine, dok je narednog meseca sa vojskom stigao i lično sultan Mehmed II Osvajač. Posle žestokog bombardovanja iz topova, koji su izbacivali velike kamene kugle, prečnika 50–70 cm, gradske fortifikacije su znatno oštećene. Pred mnogo jačom turskom silom branioci su konačno položili oružje i predali grad, prvog jula 1455. godine. Uslov predaje je bio da stanovništvo grada sa svim svojim imanjem bude pošteđeno. Međutim, čim je izvršena predaja, sultan je naredio da se zatvore sve kapije, osim jedne. Celokupno stanovništvo moralo je da napusti grad, ostavljajući svoje imanje u kulama. Sam sultan je stajao pred otvorenom kapijom i svrstavao mladiće na jednu stranu, odrasle muškarce na drugu, a žensku čeljad na treću. Najuglednije ljude odmah je pogubio, deo žena razdelio je kao roblje svojim vojnicima, a deo mladića odabrao za janičare. Preostalo stanovništvo vraćeno je u grad, a njihovo imanje nije dirano.

Ovaj tragični događaj zapisao je u svojim „Janičarevim uspomenama“ stanovnik Novog Brda Konstantin iz Ostrovice.

Novo Brdo pod turskom vlašću

Tokom Osmanlijske uprave nastavljena je eksploatacija okolnih rudnika, a od 17. veka se obnavlja kovanje novca u tvrđavi za sultana Murata IV (1623—1640). Tokom velikog austrijskog prodora na Balkansko poluostrvo, general Enea Silvio Pikolomini uz pomoć srpskih ustanika zauzima tokom Velikog bečkog rata 1686. Novo Brdo, ali ono posle samo godinu dana biva napušteno i lokalni Srbi pod vođstvom patrijarha Arsenija III Čarnojevića (1672—1706) sele se u Austrijsko carstvo (Velika seoba Srba). Nakon toga prestala je eksploatacija novobrdskih rudnika, a sama tvrđava sa okolnim naseljima je zapustela.

U vreme turske najezde, tadašnji lipljanski mitropoliti su sve češće boravili u Novom Brdu, jer je ova tvrđava bila najbezbednije mesto na području njihove eparhije. Upravo po gradu Novom Brdu, Lipljanska eparhija je nazivana Novobrdskom.

Vladov prsten koji se čuva u Narodnom muzeju Kruševac pripadao je najvišem staležu, članovima vladarske porodice, porodice velikaša ili najbogatijim članovima gradskog staleža. Ovaj nakit je važan trag srpske istorije jer svedoči o rudarstvu i veštini srpskih zanatlija, a Srbija je u oba ova segmenta u to vreme bila u samom vrhu Evrope i sveta. U Novom Brdu svoj novac su kovali Stefan Dečanski, car Dušan, knez Lazar, despot Stefan i drugi srpski vladari.

Foto: Fejsbuk ArheoSerbia/ Vikipedija